خرد ۲۹, ۱۳۹۱

ارسال شده توسط در دسته‌بندی نشده | ۲ نظر

خلاصه کتاب نهضت های صد سال اخیر

پیش گفتار (جنبش های اصلاحی اسلامی) استاد مطهری ، ابتدا واژه “اصلاح” را در مقابل واژه افساد مطرح می کند و اینکه اصلاح طلبی یک روحیه اسلامی است . سپس جنبش های اصلاحی را در تاریخ اسلام نام می برد و می گوید جنبش هایی که داعیه اصلاح داشته اند یکسان نبوده اند و سپس سه نوع آنها را بیان می کند : ۱) برخی داعیه اصلاح داشته اند و واقعا هم مصلح بوده اند . از جمله قیام علویین در دوره اموی و عباسی . ۲) برخی برعکس اصلاح را بهانه قرار داده و افساد کرده اند .

پیش گفتار (جنبش های اصلاحی اسلامی)

استاد مطهری ، ابتدا واژه “اصلاح” را در مقابل واژه افساد مطرح می کند و اینکه اصلاح طلبی یک روحیه اسلامی است . سپس جنبش های اصلاحی را در تاریخ اسلام نام می برد و می گوید جنبش هایی که داعیه اصلاح داشته اند یکسان نبوده اند و سپس سه نوع آنها را بیان می کند :

۱)       برخی داعیه اصلاح داشته اند و واقعا هم مصلح بوده اند . از جمله قیام علویین در دوره اموی و عباسی .

۲)       برخی برعکس اصلاح را بهانه قرار داده و افساد کرده اند . مثل جنبش بابک خرمدین .

۳)       برخی دیگر هم در ابتدا جنبه اصلاحی داشته و سرانجام از مسیر اصلاحی منحرف شده اند . مثل قیام شعوبیه که در ابتدا ماهیتی اصلاحی داشت ولی بعدا انحرافاتی در آن پدید آمد .

 

البته از نظر     او ، سه نوع جنبش اصلاحی اسلامی هم وجود دارد :

۱)       برخی فکری بودند . مثل نهضت غزالی.

۲)       برخی اجتماعی بودند . مثل نهضت علویین یا نهضت سربداریان .

۳)       برخی هم فکری و هم اجتماعی بودند . نهضت اخوان الصفا .

 

همه این نهضت ها ، اعم از فکری و عملی و اعم از پیشرو و ارتجاعی نیازمند بررسی و تحلیل است ؛ خصوصا درشرایطی که عده ای با سوء استفاده از وضع موجود ، این نهضت ها را دلبخواه ، تحلیل می کنند و در اختیار توده ناآگاه می گذارند .

اما از حدود نیمه دوم قرن ۱۳ قمری به بعد ، یک جنبش اصلاحی در جهان اسلام آغاز شد  که به دنبال رکودی چند قرنی صورت گرفت و پیشاهنگان این رنسانس جهان اسلام ، عبارت بودند از :

سید جمال الدین اسدآبادی ، شیخ محمدعبده ، شیخ عبدالرحمان کواکبی  و اقبال لاهوری .

 

سید جمال الدین اسدآبادی ؛ سلسله جنبان نهضت های اصلاحی

شهید مطهری ، سلسله جنبان نهضت های اصلاحی را در صد ساله اخیر ،” بدون تردید” سید جمال معرفی می کند . نهضت سید جمال ، هم فکری بود و هم اجتماعی . او طالب ایجاد رستاخیزی در اندیشه ونظامات زندگی مسلمانان بود . از جمله ویژگی های خاص سید جمال هم ، مسافرت های او به کشورهای مختلف و حتی عضویت در ارتش و بازدیدهایی از نزدیک بود و او این گونه بود که هم زمان و هم جهان خود را شناخت و هم با دردهای کشورهای اسلامی  آشنا شد . او دو درد مزمن را در جامعه اسلامی تشخیص داده بود ( استبداد داخلی و استعمار خارجی ) و راه مبارزه با آنها را هم ، آگاهی سیاسی و شرکت فعالانه مسلمانان در سیاست می دانست و برای عملی شدن آن ، کوشش فراوانی کرد . او برای تحصیل مجد و عظمت از دست رفته مسلمانان و به دست آوردن مقام شایسته گذشته ، بازگشت به اسلام نخستین و در حقیقت حلول مجدد روح اسلام واقعی در کالبد نیمه مرده مسلمانان را فوری و حیاتی می دانست . بدعت زدایی و خرافه شویی را هم  شرط این بازگشت می شمرد .

دو امتیاز بزرگی هم که سید جمال داشت ، این بود که : اولا چون از نزدیک با جامعه سنی و شیعه آشنا بود ، دوگانگی وضع روحانیت سنی و شیعه را به خوبی درک می کرد . می دانست که روحانیت سنی ، یک نهاد مستقل ملی نیست و در مقابل قدرت های استبدادی و استعماری ، قدرتی نیست . لذا سراغ آنها نمی رفت بلکه سراغ خود مردم می رفت . اما روحانیت شیعه ، نهادی مستقل و قدرتی ملی است که همواره در کنار مردم و در برابر حکمرانان بوده است .لذا سید در جامعه شیعه ، ابتدا به سراغ علما می رفت .

دومین امتیاز سید هم این بود که : با اینکه به اصطلاح مردی متجدد بود و با بیسوادی و عجز فنی و صنعتی مبارزه می کرد ولی متوجه خطرهای تجددگرایی های افراطی هم بود . او مسلمانان را دعوت به فراگیری علوم غربی می کرد ولی از اینکه به مکتب های غربی بپیوندند ، برحذر می داشت .

 

دردها و درمان های جامعه اسلامی از دید سید جمال

سید جمال ، پنج درد در جامعه اسلامی تشخیص داده بود و برای آنها درمان هایی هم پیشنهاد کرد :

۱)       استبداد حکام

۲)       جهالت توده مسلمان و عقب ماندگی از قافله علم و تمدن .

۳)       نفوذ خرافات در اندیشه مسلمانان و دورافتادگی از اسلام نخستین .

۴)       تفرقه میان مسلمانان ؛ به عناوین مذهبی و غیرمذهبی .

۵)       نفوذ استعمار غربی .

 

و اما چاره های آن دردها :

۱) مبارزه با خودکامگی مستبدان ، توسط مردم . کار اساسی هم آن است که مردم ایمان پیدا کنند که مبارزه سیاسی ، یک وظیفه شرعی و مذهبی است .

۲) مجهز شدن به علوم و فنون جدید .

۳) بازگشت به اسلام نخستین و دور ریختن خرافات و پیرایه ها .

۴) ایمان و اعتماد به مکتب .

۵) مبارزه با استمار خارجی ؛ اعم از سیاسی (دخالت در امور داخلی کشورهای اسلامی) ، اقتصادی (کسب امتیازات و غارت منابع جهان اسلام) و فرهنگی (فرهنگ زدایی از نظر فرهنگ اسلامی) .

۶) اتحاد اسلام . ظاهرا ندای اتحاد اسلام  را در برابر غرب ، اولین بار سیدجمال بلند کرده است . البته منظور ، اتحاد مذهبی هم نبود (که غیر ممکن است ) بلکه اتحاد جبهه ای و سیاسی ؛ یعنی تشکیل صف واحد در مقابل دشمن غارتگر . ص۲۷

۷) دمیدن روح پرخاشگری و مبارزه و غیرت اسلامی .

۸) مبارزه با خودباختگی در برابر غرب ( اینکه مسلمانان سفرکرده به غرب در قرن ۱۹ ، سخت مرعوب یا مجذوب غرب می شدند ) .

 

شیخ محمد عبده

پس از سید جمال ، شیخ محمد عبده ، دومین شخصیتی است که نامش به عنوان مصلح در جهان تسنن خصوصا جهان عرب ، برده می شود . او شاگرد و مرید سید بود . او هم در پی وحدت دنیای اسلام بود و با تعصبات فرقه ای میانه خوشی نداشت ولی دو اختلاف نظر هم با سید داشت :

یکی اینکه سید ، انقلابی فکر می کرد و عبده ، طرفدار اصلاح تدریجی بود . دیگر اینکه سید ، مبارزه با استبداد و استعمار را در راس برنامه های خود قرار داده و معتقد بود که اول باید ریشه ام الفساد را کند و دور انداخت ولی عبده – لااقل در اواخر عمر و بعد از جدا شدن از سید در پاریس و بازگشت به مصر – معتقد بود که آموزش و تربیت دینی جامعه ، بر آموزش و پرورش سیاسی آنها و بر هر حرکت سیاسی تقدم دارد .

شیخ عبدالرحمان کواکبی

سومین قهرمان اصلاح در جهان سنی عرب بود که با استبداد ترکان عثمانی حاکم بر سوریه مبارزه کرد . مثل سید جمال ، آگاهی سیاسی را برای مسلمانان لازم می دانست و معتقد بود رژیم سیاسی حتی اگر مشروطه باشد ، به تنهایی تمی تواند جلوی استبداد را بگیرد بلکه شعور و آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم و نظارت آنها بر کار حاکم لازم است . او نیز به همبستگی دین و سیاست ، سخت پایبند بود و مخصوصا دین اسلام را یک دین سیاسی می دانست و معتقد بود که توحید اسلام ، اگر درست فهمیده شود و مردم ، مفهوم حقیقی کلمه توحید ( لا اله الا الله ) را درک کنند ، به استوارترین سنگرهای ضداستبدادی دست می یابند .

در بخش بعدی بحث ، شهید مطهری سوالی مطرح می کند : علت افول اندیشه اصلاح در جهان عرب ( پس از سید جمال ، عبده و کواکبی ) و انحرافات پیش آمده ، چه بود ؟ در پاسخ هم او اعتقاد دارد که گرایش شدید مدعیان اصلاح ، به وهابیگری و گرفتاری در دایره تنگ اندیشه های محدود این مسلک و “سلفی گری” تا حد پیروی از ابن تیمیه حنبلی ، علت اصلی بود . در حقیقت ، بازگشت به اسلام نخستین را به صورت بازگشت به حنبلی گری – که قشری ترین مذاهب اسلامی است – تفسیر کردند .

اقبال لاهوری

مزیت های اقبال را شهید مطهری برمی شمارد :

شناخت فرهنگ غرب ، اعتقاد به اینکه فرهنگ غرب فاقد ایدئولوژی جامع انسانی است ، برخورداری از شخصیتی معنویت گرا و شاعری که شعرش را در خدمت اهداف اسلامی قرار داد ، او گرچه سنی مذهب بود ولی به اهل بیت ارادتی خاص داشت . او همچنین دغدغه ای همانند عبده داشت ؛ یعنی حل مشکلات مسلمانان بدون زیر پا گذاشتن احکام و اصول دین .

او فلسفه ای هم به نام ” فلسفه خودی ” داشت . او معتقد بود که شرق اسلامی ، هویت واقعی اش را که هویت اسلامی است از دست داده و باید آن را بازیابد . نخستین مسئولیت مصلحان ، بازگرداندن ایمان و اعتقاد این جامعه به “خود” واقعی اش است ؛ یعنی فرهنگ و معنویت اسلامی و این است ” فلسفه خودی ” . از همین رو بود که او قهرمانان اسلامی را از لابه لای تاریخ بیرون می کشید و در اشعار ، مقالات و کنفرانس های خود سعی داشت عظمت ها ، فرهنگ ها و لیاقت های این امت را یادآوری کند و او را دوباره به خودش مومن سازد .

البته شهید مطهری ، دو مورد از نقایص کار اقبال را هم مطرح کرده است : با فرهنگ اسلامی ، عمیقا آشنا نیست . همچنین برخلاف سید جمال ، چون به خیلی از کشورهای اسلامی سفر نکرده ، در ارزیابی های خود درباره برخی شخصیت های جهان اسلام و حرکت های استعماری درجهان اسلام ، دچار اشتباهات فاحش شده است .

سوال دیگری هم مطرح می شود : چرا حرکت های اصلاحی مثل جنبش ضداستعماری تنباکو ، انقلاب عراق ، قیام مشروطه ایران و … در جهان تشیع رخ داد ولی در جهان تشیع ، نه ؟  در پاسخ هم می گوید که روحانیت سنی ، وابسته به قدرت است و نمی تواند علیه آن قد علم کند و مردم را دنبال خود بکشاند ، ولی روحانیت شیعه  در ذات خود ، نهادی مستقل است که از نظر روحی به خدا و از نظر اجتماعی به قدرت مردم وابسته است .

 

نهضت اسلامی ایران

در بخش دیگری از بحث ، از قول کارشناسان اعتراف می کند که مسلمانان پس از یک دوره از هم پاشیدگی ذهنی ، بار دیگر در جستجوی “هویت اسلامی” خود در برابر غرب سرمایه داری و شرق کمونیستی برآمده اند . ولی مسلما در هیچ یک از کشورهای اسلامی ، نهضتی به عمق و وسعت نهضت اسلامی ایران – که از سال ۱۳۴۲ آغاز شده و روزافزون در حال گسترش است –  وجود ندارد . سپس مسائل مهمی را در رابطه با این نهضت مطرح می کند :

الف ) ماهیت نهضت : نهضت اسلامی ایران ، نهضتی است از تیپ نهضت پیامبران ؛ یعنی برخاسته از “خودآگاهی الهی” یا “خداآگاهی” که ریشه اش در اعماق فطرت بشر است . البته تشخیص ماهیت یک نهضت هم از راه های مختلفی ممکن است : افراد و گروه هایی که بار نهضت را به دوش می کشند ، علل و ریشه ها  و نیز شعارهای نهضت . ریشه های نهضت را باید در جریان های نیم قرن اخیر کشور از نظر تصادم با روح اسلامی این جامعه باید جستجو کرد . شعارها هم جوشیده از مردم و بدون دیکته از سوی کسی بود . روحانیت آگاه ، شجاع  و مبارز ایران هم هدایت کننده نهضت بود.

ب) هدف نهضت : هر نهضتی اهدافی کلی و اهدافی هم مخصوص به خود(جزئی) دارد که چهار هدف بنیادین این نهضت عبارت بودند از : بازگشت به اسلام راستین نخستین ، اصلاح اساسی و آشکار (تحول اساسی در اوضاع زندگی خلق خدا) ، امان یافتن مظلومین از ظالمین (اصلاح در روابط اجتماعی انسان ها) و به پا داشته شدن احکام تعطیل شده خدا (تحول ثمربخش در نظامات مدنی و اجتماعی جامعه) .

ج) رهبری  نهضت : علمای اسلامی متخصص در این فرهنگ عظیم ، که به زمان آگاه و در رهبری این نهضت ، توانا هستند .

د) آفات نهضت :وظیفه رهبری یک نهضت ، آن است که نفوذ آفت در نهضت را پیشگیری کند و اگر احیانا آفتی نفوذ کرد ، آفت زدایی کند . انواع آفت های نهضت عبارتند از :

۱) نفوذ اندیشه های بیگانه : از دو طریق ( دشمنان ، دوستان و پیروان ) . مثلا در قرون اولیه اسلام ، مخالفان اسلام ، اندیشه های خود را با مارک تقلبی اسلام ، صادر می کردند ؛ مثل اسرائیلیات ، مجوسیات ، مانویات و …  .  گاهی هم پیروان خود یک مکتب ، به علت ناآشنایی درست با مکتب ، مجذوب نظرات و اندیشه های بیگانه می شوند و آگاهانه یا نا آگاهانه ، آن نظریات را رنگ مذهب می دهند و عرضه می کنند . باز هم در قرون اولیه اسلام ، مجذوب شدگان به فلسفه یونانی و آداب و رسوم ایرانی و تصوف هندی ، نظریات و اندیشه هایی را به عنوان خدمت  نه به قصد خیانت ، وارد اندیشه های اسلامی  کردند .

۲) تجددگرایی افراطی : از یک سو عده ای عوام زده و گذشته گرایند و از سوی دیگر ، عده ای هم متاسفانه سخاوتمندانه از اسلام مایه می گذارند و به جای اسلام ، با اجتهاد موسوم به آزاد ، سلیقه و روح حاکم بر زمان را معیار اسلام قرار می دهند .

۳) ناتمام گذاشتن : متاسفانه تاریخ نهضت های اسلامی صد ساله اخیر ، یک نقیصه را در رهبری روحانیت نشان می دهد و آن اینکه روحانیت ، نهضت هایی را که رهبری کرده ، تا مرحله پیروزی بر خصم ادامه داده و از آن پس ، پی کار خود رفته و نتیجه کار او را دیگران و احیانا دشمن برده است .

۴) رخنه فرصت طلبان ، بعد از به بار نشستن درخت نهضت : در تاریخ انقلاب مشروطه هم این گونه شد . سردارملی ها و سالارملی ها و دیگر قهرمانان آزادیخواه ، پرتاب شدند و به فراموشی سپرده شدند و در گمنامی مردند ولی فلان الدوله های مستبد ، به صدارت های عظما رسیدند .

۵) ابهام طرح های آینده : روشن نبودن طرح آینده هم  ضایعات اساسی به دنبال می آورد .

۶) آفت از نوع معنی : این آفت ، از نوع تغییر جهت دادن و انحراف اندیشه ها و سنت ها ، از مسیر اولیه آن است . { از ضرورت های مقابله با آن ، پاک نگه داشتن نیت ها و اندیشه هاست } .

 

 

برداشت نهایی( با نگاه به هویت ایرانی – اسلامی)

با توجه به مولفه های مختلف هویتی که ما ایرانیان داریم ( خصوصا” ملیت ایرانی” که ریشه در تمدن و فرهنگی دیرینه دارد و همچنین تدین به دین مبین “اسلام ” ) ، بازگشت به خویشتنی هم که متفکران چند دهه اخیر ما ؛ خاصه اقبال ، شریعتی ، آل احمد و دیگران از آن سخن گفته اند ، ناظر است به رجوع به سابقه درخشانی که در طول تاریخ از لحاظ  این مولفه های غنی فرهنگ داشته ایم . اگر ما به خویشتن ریشه دار خود برگردیم ، قادر خواهیم بود سرنوشت امروز و فردای جامعه خود را بهتر رقم بزنیم . بخش اعظمی از علت رخداد نهضت اسلامی ایران ( که در بهمن ماه ۱۳۵۷ به ثمر نشست ) ، خدشه دار شدن چهره این هویت و خویشتن زیبا و روشن است . مردم مسلمان ایران وقتی که در مورد هویت اصیل خود ،  به خودآگاهی رسیدند و به تعبیر اقبال ،  ” فلسفه خودی ” را دریافتند ، توانستند مقابل استبداد داخلی و استعمار خارجی بایستند و خود را اثبات کنند .

منبع: وبلاگ معلم مطهر پاره تن امام

  1. باسلام اگردر منطقه شما ازمون برگزار شده و نمونه سوالات ازمون دارید لطفا در سایت بگذارید باتشکر


    سلام بزرگوار
    دنبال نمونه سوال بودم که بزارم اما متاسفانه نشد و نیافتم
    حلال کنید
    التماس دعا

  2. باسلامو عرض خسته نباشید خدمت مدیر محتزن سایت
    لطفا در صورت امکان نمونه سوالات دوره ی نهضت های اسلامی رو تو سایت قرار بدین
    با تشکر

گذاشتن پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

برای درج شکلک روی شکلک مورد نظر کلیک کنید

SmileBig SmileGrinLaughFrownBig FrownCryNeutralWinkKissRazzChicCoolAngryReally AngryConfusedQuestionThinkingPainShockYesNoLOLSillyBeautyLashesCuteShyBlushKissedIn LoveDroolGiggleSnickerHeh!SmirkWiltWeepIDKStruggleSide FrownDazedHypnotizedSweatEek!Roll EyesSarcasmDisdainSmugMoney MouthFoot in MouthShut MouthQuietShameBeat UpMeanEvil GrinGrit TeethShoutPissed OffReally PissedMad RazzDrunken RazzSickYawnSleepyDanceClapJumpHandshakeHigh FiveHug LeftHug RightKiss BlowKissingByeGo AwayCall MeOn the PhoneSecretMeetingWavingStopTime OutTalk to the HandLoserLyingDOH!Fingers CrossedWaitingSuspenseTremblePrayWorshipStarvingEatVictoryCurseAlienAngelClownCowboyCyclopsDevilDoctorFemale FighterMale FighterMohawkMusicNerdPartyPirateSkywalkerSnowmanSoldierVampireZombie KillerGhostSkeletonBunnyCatCat 2ChickChickenChicken 2CowCow 2DogDog 2DuckGoatHippoKoalaLionMonkeyMonkey 2MousePandaPigPig 2SheepSheep 2ReindeerSnailTigerTurtleBeerDrinkLiquorCoffeeCakePizzaWatermelonBowlPlateCanFemaleMaleHeartBroken HeartRoseDead RosePeaceYin YangUS FlagMoonStarSunCloudyRainThunderUmbrellaRainbowMusic NoteAirplaneCarIslandAnnouncebrbMailCellPhoneCameraFilmTVClockLampSearchCoinsComputerConsolePresentSoccerCloverPumpkinBombHammerKnifeHandcuffsPillPoopCigarette

Amuzgar