۹۱-۰۳-۳۰

ارسال شده توسط در دسته‌بندی نشده | ۲ نظر

خلاصه کتاب نهضت های صد سال اخیر

پیش گفتار (جنبش های اصلاحی اسلامی) استاد مطهری ، ابتدا واژه “اصلاح” را در مقابل واژه افساد مطرح می کند و اینکه اصلاح طلبی یک روحیه اسلامی است . سپس جنبش های اصلاحی را در تاریخ اسلام نام می برد و می گوید جنبش هایی که داعیه اصلاح داشته اند یکسان نبوده اند و سپس سه نوع آنها را بیان می کند : ۱) برخی داعیه اصلاح داشته اند و واقعا هم مصلح بوده اند . از جمله قیام علویین در دوره اموی و عباسی . ۲) برخی برعکس اصلاح را بهانه قرار داده و افساد کرده اند .

پیش گفتار (جنبش های اصلاحی اسلامی)

استاد مطهری ، ابتدا واژه “اصلاح” را در مقابل واژه افساد مطرح می کند و اینکه اصلاح طلبی یک روحیه اسلامی است . سپس جنبش های اصلاحی را در تاریخ اسلام نام می برد و می گوید جنبش هایی که داعیه اصلاح داشته اند یکسان نبوده اند و سپس سه نوع آنها را بیان می کند :

۱)       برخی داعیه اصلاح داشته اند و واقعا هم مصلح بوده اند . از جمله قیام علویین در دوره اموی و عباسی .

۲)       برخی برعکس اصلاح را بهانه قرار داده و افساد کرده اند . مثل جنبش بابک خرمدین .

۳)       برخی دیگر هم در ابتدا جنبه اصلاحی داشته و سرانجام از مسیر اصلاحی منحرف شده اند . مثل قیام شعوبیه که در ابتدا ماهیتی اصلاحی داشت ولی بعدا انحرافاتی در آن پدید آمد .

 

البته از نظر     او ، سه نوع جنبش اصلاحی اسلامی هم وجود دارد :

۱)       برخی فکری بودند . مثل نهضت غزالی.

۲)       برخی اجتماعی بودند . مثل نهضت علویین یا نهضت سربداریان .

۳)       برخی هم فکری و هم اجتماعی بودند . نهضت اخوان الصفا .

 

همه این نهضت ها ، اعم از فکری و عملی و اعم از پیشرو و ارتجاعی نیازمند بررسی و تحلیل است ؛ خصوصا درشرایطی که عده ای با سوء استفاده از وضع موجود ، این نهضت ها را دلبخواه ، تحلیل می کنند و در اختیار توده ناآگاه می گذارند .

اما از حدود نیمه دوم قرن ۱۳ قمری به بعد ، یک جنبش اصلاحی در جهان اسلام آغاز شد  که به دنبال رکودی چند قرنی صورت گرفت و پیشاهنگان این رنسانس جهان اسلام ، عبارت بودند از :

سید جمال الدین اسدآبادی ، شیخ محمدعبده ، شیخ عبدالرحمان کواکبی  و اقبال لاهوری .

 

سید جمال الدین اسدآبادی ؛ سلسله جنبان نهضت های اصلاحی

شهید مطهری ، سلسله جنبان نهضت های اصلاحی را در صد ساله اخیر ،” بدون تردید” سید جمال معرفی می کند . نهضت سید جمال ، هم فکری بود و هم اجتماعی . او طالب ایجاد رستاخیزی در اندیشه ونظامات زندگی مسلمانان بود . از جمله ویژگی های خاص سید جمال هم ، مسافرت های او به کشورهای مختلف و حتی عضویت در ارتش و بازدیدهایی از نزدیک بود و او این گونه بود که هم زمان و هم جهان خود را شناخت و هم با دردهای کشورهای اسلامی  آشنا شد . او دو درد مزمن را در جامعه اسلامی تشخیص داده بود ( استبداد داخلی و استعمار خارجی ) و راه مبارزه با آنها را هم ، آگاهی سیاسی و شرکت فعالانه مسلمانان در سیاست می دانست و برای عملی شدن آن ، کوشش فراوانی کرد . او برای تحصیل مجد و عظمت از دست رفته مسلمانان و به دست آوردن مقام شایسته گذشته ، بازگشت به اسلام نخستین و در حقیقت حلول مجدد روح اسلام واقعی در کالبد نیمه مرده مسلمانان را فوری و حیاتی می دانست . بدعت زدایی و خرافه شویی را هم  شرط این بازگشت می شمرد .

دو امتیاز بزرگی هم که سید جمال داشت ، این بود که : اولا چون از نزدیک با جامعه سنی و شیعه آشنا بود ، دوگانگی وضع روحانیت سنی و شیعه را به خوبی درک می کرد . می دانست که روحانیت سنی ، یک نهاد مستقل ملی نیست و در مقابل قدرت های استبدادی و استعماری ، قدرتی نیست . لذا سراغ آنها نمی رفت بلکه سراغ خود مردم می رفت . اما روحانیت شیعه ، نهادی مستقل و قدرتی ملی است که همواره در کنار مردم و در برابر حکمرانان بوده است .لذا سید در جامعه شیعه ، ابتدا به سراغ علما می رفت .

دومین امتیاز سید هم این بود که : با اینکه به اصطلاح مردی متجدد بود و با بیسوادی و عجز فنی و صنعتی مبارزه می کرد ولی متوجه خطرهای تجددگرایی های افراطی هم بود . او مسلمانان را دعوت به فراگیری علوم غربی می کرد ولی از اینکه به مکتب های غربی بپیوندند ، برحذر می داشت .

 

دردها و درمان های جامعه اسلامی از دید سید جمال

سید جمال ، پنج درد در جامعه اسلامی تشخیص داده بود و برای آنها درمان هایی هم پیشنهاد کرد :

۱)       استبداد حکام

۲)       جهالت توده مسلمان و عقب ماندگی از قافله علم و تمدن .

۳)       نفوذ خرافات در اندیشه مسلمانان و دورافتادگی از اسلام نخستین .

۴)       تفرقه میان مسلمانان ؛ به عناوین مذهبی و غیرمذهبی .

۵)       نفوذ استعمار غربی .

 

و اما چاره های آن دردها :

۱) مبارزه با خودکامگی مستبدان ، توسط مردم . کار اساسی هم آن است که مردم ایمان پیدا کنند که مبارزه سیاسی ، یک وظیفه شرعی و مذهبی است .

۲) مجهز شدن به علوم و فنون جدید .

۳) بازگشت به اسلام نخستین و دور ریختن خرافات و پیرایه ها .

۴) ایمان و اعتماد به مکتب .

۵) مبارزه با استمار خارجی ؛ اعم از سیاسی (دخالت در امور داخلی کشورهای اسلامی) ، اقتصادی (کسب امتیازات و غارت منابع جهان اسلام) و فرهنگی (فرهنگ زدایی از نظر فرهنگ اسلامی) .

۶) اتحاد اسلام . ظاهرا ندای اتحاد اسلام  را در برابر غرب ، اولین بار سیدجمال بلند کرده است . البته منظور ، اتحاد مذهبی هم نبود (که غیر ممکن است ) بلکه اتحاد جبهه ای و سیاسی ؛ یعنی تشکیل صف واحد در مقابل دشمن غارتگر . ص۲۷

۷) دمیدن روح پرخاشگری و مبارزه و غیرت اسلامی .

۸) مبارزه با خودباختگی در برابر غرب ( اینکه مسلمانان سفرکرده به غرب در قرن ۱۹ ، سخت مرعوب یا مجذوب غرب می شدند ) .

 

شیخ محمد عبده

پس از سید جمال ، شیخ محمد عبده ، دومین شخصیتی است که نامش به عنوان مصلح در جهان تسنن خصوصا جهان عرب ، برده می شود . او شاگرد و مرید سید بود . او هم در پی وحدت دنیای اسلام بود و با تعصبات فرقه ای میانه خوشی نداشت ولی دو اختلاف نظر هم با سید داشت :

یکی اینکه سید ، انقلابی فکر می کرد و عبده ، طرفدار اصلاح تدریجی بود . دیگر اینکه سید ، مبارزه با استبداد و استعمار را در راس برنامه های خود قرار داده و معتقد بود که اول باید ریشه ام الفساد را کند و دور انداخت ولی عبده – لااقل در اواخر عمر و بعد از جدا شدن از سید در پاریس و بازگشت به مصر – معتقد بود که آموزش و تربیت دینی جامعه ، بر آموزش و پرورش سیاسی آنها و بر هر حرکت سیاسی تقدم دارد .

شیخ عبدالرحمان کواکبی

سومین قهرمان اصلاح در جهان سنی عرب بود که با استبداد ترکان عثمانی حاکم بر سوریه مبارزه کرد . مثل سید جمال ، آگاهی سیاسی را برای مسلمانان لازم می دانست و معتقد بود رژیم سیاسی حتی اگر مشروطه باشد ، به تنهایی تمی تواند جلوی استبداد را بگیرد بلکه شعور و آگاهی سیاسی و اجتماعی مردم و نظارت آنها بر کار حاکم لازم است . او نیز به همبستگی دین و سیاست ، سخت پایبند بود و مخصوصا دین اسلام را یک دین سیاسی می دانست و معتقد بود که توحید اسلام ، اگر درست فهمیده شود و مردم ، مفهوم حقیقی کلمه توحید ( لا اله الا الله ) را درک کنند ، به استوارترین سنگرهای ضداستبدادی دست می یابند .

در بخش بعدی بحث ، شهید مطهری سوالی مطرح می کند : علت افول اندیشه اصلاح در جهان عرب ( پس از سید جمال ، عبده و کواکبی ) و انحرافات پیش آمده ، چه بود ؟ در پاسخ هم او اعتقاد دارد که گرایش شدید مدعیان اصلاح ، به وهابیگری و گرفتاری در دایره تنگ اندیشه های محدود این مسلک و “سلفی گری” تا حد پیروی از ابن تیمیه حنبلی ، علت اصلی بود . در حقیقت ، بازگشت به اسلام نخستین را به صورت بازگشت به حنبلی گری – که قشری ترین مذاهب اسلامی است – تفسیر کردند .

اقبال لاهوری

مزیت های اقبال را شهید مطهری برمی شمارد :

شناخت فرهنگ غرب ، اعتقاد به اینکه فرهنگ غرب فاقد ایدئولوژی جامع انسانی است ، برخورداری از شخصیتی معنویت گرا و شاعری که شعرش را در خدمت اهداف اسلامی قرار داد ، او گرچه سنی مذهب بود ولی به اهل بیت ارادتی خاص داشت . او همچنین دغدغه ای همانند عبده داشت ؛ یعنی حل مشکلات مسلمانان بدون زیر پا گذاشتن احکام و اصول دین .

او فلسفه ای هم به نام ” فلسفه خودی ” داشت . او معتقد بود که شرق اسلامی ، هویت واقعی اش را که هویت اسلامی است از دست داده و باید آن را بازیابد . نخستین مسئولیت مصلحان ، بازگرداندن ایمان و اعتقاد این جامعه به “خود” واقعی اش است ؛ یعنی فرهنگ و معنویت اسلامی و این است ” فلسفه خودی ” . از همین رو بود که او قهرمانان اسلامی را از لابه لای تاریخ بیرون می کشید و در اشعار ، مقالات و کنفرانس های خود سعی داشت عظمت ها ، فرهنگ ها و لیاقت های این امت را یادآوری کند و او را دوباره به خودش مومن سازد .

البته شهید مطهری ، دو مورد از نقایص کار اقبال را هم مطرح کرده است : با فرهنگ اسلامی ، عمیقا آشنا نیست . همچنین برخلاف سید جمال ، چون به خیلی از کشورهای اسلامی سفر نکرده ، در ارزیابی های خود درباره برخی شخصیت های جهان اسلام و حرکت های استعماری درجهان اسلام ، دچار اشتباهات فاحش شده است .

سوال دیگری هم مطرح می شود : چرا حرکت های اصلاحی مثل جنبش ضداستعماری تنباکو ، انقلاب عراق ، قیام مشروطه ایران و … در جهان تشیع رخ داد ولی در جهان تشیع ، نه ؟  در پاسخ هم می گوید که روحانیت سنی ، وابسته به قدرت است و نمی تواند علیه آن قد علم کند و مردم را دنبال خود بکشاند ، ولی روحانیت شیعه  در ذات خود ، نهادی مستقل است که از نظر روحی به خدا و از نظر اجتماعی به قدرت مردم وابسته است .

 

نهضت اسلامی ایران

در بخش دیگری از بحث ، از قول کارشناسان اعتراف می کند که مسلمانان پس از یک دوره از هم پاشیدگی ذهنی ، بار دیگر در جستجوی “هویت اسلامی” خود در برابر غرب سرمایه داری و شرق کمونیستی برآمده اند . ولی مسلما در هیچ یک از کشورهای اسلامی ، نهضتی به عمق و وسعت نهضت اسلامی ایران – که از سال ۱۳۴۲ آغاز شده و روزافزون در حال گسترش است –  وجود ندارد . سپس مسائل مهمی را در رابطه با این نهضت مطرح می کند :

الف ) ماهیت نهضت : نهضت اسلامی ایران ، نهضتی است از تیپ نهضت پیامبران ؛ یعنی برخاسته از “خودآگاهی الهی” یا “خداآگاهی” که ریشه اش در اعماق فطرت بشر است . البته تشخیص ماهیت یک نهضت هم از راه های مختلفی ممکن است : افراد و گروه هایی که بار نهضت را به دوش می کشند ، علل و ریشه ها  و نیز شعارهای نهضت . ریشه های نهضت را باید در جریان های نیم قرن اخیر کشور از نظر تصادم با روح اسلامی این جامعه باید جستجو کرد . شعارها هم جوشیده از مردم و بدون دیکته از سوی کسی بود . روحانیت آگاه ، شجاع  و مبارز ایران هم هدایت کننده نهضت بود.

ب) هدف نهضت : هر نهضتی اهدافی کلی و اهدافی هم مخصوص به خود(جزئی) دارد که چهار هدف بنیادین این نهضت عبارت بودند از : بازگشت به اسلام راستین نخستین ، اصلاح اساسی و آشکار (تحول اساسی در اوضاع زندگی خلق خدا) ، امان یافتن مظلومین از ظالمین (اصلاح در روابط اجتماعی انسان ها) و به پا داشته شدن احکام تعطیل شده خدا (تحول ثمربخش در نظامات مدنی و اجتماعی جامعه) .

ج) رهبری  نهضت : علمای اسلامی متخصص در این فرهنگ عظیم ، که به زمان آگاه و در رهبری این نهضت ، توانا هستند .

د) آفات نهضت :وظیفه رهبری یک نهضت ، آن است که نفوذ آفت در نهضت را پیشگیری کند و اگر احیانا آفتی نفوذ کرد ، آفت زدایی کند . انواع آفت های نهضت عبارتند از :

۱) نفوذ اندیشه های بیگانه : از دو طریق ( دشمنان ، دوستان و پیروان ) . مثلا در قرون اولیه اسلام ، مخالفان اسلام ، اندیشه های خود را با مارک تقلبی اسلام ، صادر می کردند ؛ مثل اسرائیلیات ، مجوسیات ، مانویات و …  .  گاهی هم پیروان خود یک مکتب ، به علت ناآشنایی درست با مکتب ، مجذوب نظرات و اندیشه های بیگانه می شوند و آگاهانه یا نا آگاهانه ، آن نظریات را رنگ مذهب می دهند و عرضه می کنند . باز هم در قرون اولیه اسلام ، مجذوب شدگان به فلسفه یونانی و آداب و رسوم ایرانی و تصوف هندی ، نظریات و اندیشه هایی را به عنوان خدمت  نه به قصد خیانت ، وارد اندیشه های اسلامی  کردند .

۲) تجددگرایی افراطی : از یک سو عده ای عوام زده و گذشته گرایند و از سوی دیگر ، عده ای هم متاسفانه سخاوتمندانه از اسلام مایه می گذارند و به جای اسلام ، با اجتهاد موسوم به آزاد ، سلیقه و روح حاکم بر زمان را معیار اسلام قرار می دهند .

۳) ناتمام گذاشتن : متاسفانه تاریخ نهضت های اسلامی صد ساله اخیر ، یک نقیصه را در رهبری روحانیت نشان می دهد و آن اینکه روحانیت ، نهضت هایی را که رهبری کرده ، تا مرحله پیروزی بر خصم ادامه داده و از آن پس ، پی کار خود رفته و نتیجه کار او را دیگران و احیانا دشمن برده است .

۴) رخنه فرصت طلبان ، بعد از به بار نشستن درخت نهضت : در تاریخ انقلاب مشروطه هم این گونه شد . سردارملی ها و سالارملی ها و دیگر قهرمانان آزادیخواه ، پرتاب شدند و به فراموشی سپرده شدند و در گمنامی مردند ولی فلان الدوله های مستبد ، به صدارت های عظما رسیدند .

۵) ابهام طرح های آینده : روشن نبودن طرح آینده هم  ضایعات اساسی به دنبال می آورد .

۶) آفت از نوع معنی : این آفت ، از نوع تغییر جهت دادن و انحراف اندیشه ها و سنت ها ، از مسیر اولیه آن است . { از ضرورت های مقابله با آن ، پاک نگه داشتن نیت ها و اندیشه هاست } .

 

 

برداشت نهایی( با نگاه به هویت ایرانی – اسلامی)

با توجه به مولفه های مختلف هویتی که ما ایرانیان داریم ( خصوصا” ملیت ایرانی” که ریشه در تمدن و فرهنگی دیرینه دارد و همچنین تدین به دین مبین “اسلام ” ) ، بازگشت به خویشتنی هم که متفکران چند دهه اخیر ما ؛ خاصه اقبال ، شریعتی ، آل احمد و دیگران از آن سخن گفته اند ، ناظر است به رجوع به سابقه درخشانی که در طول تاریخ از لحاظ  این مولفه های غنی فرهنگ داشته ایم . اگر ما به خویشتن ریشه دار خود برگردیم ، قادر خواهیم بود سرنوشت امروز و فردای جامعه خود را بهتر رقم بزنیم . بخش اعظمی از علت رخداد نهضت اسلامی ایران ( که در بهمن ماه ۱۳۵۷ به ثمر نشست ) ، خدشه دار شدن چهره این هویت و خویشتن زیبا و روشن است . مردم مسلمان ایران وقتی که در مورد هویت اصیل خود ،  به خودآگاهی رسیدند و به تعبیر اقبال ،  ” فلسفه خودی ” را دریافتند ، توانستند مقابل استبداد داخلی و استعمار خارجی بایستند و خود را اثبات کنند .

منبع: وبلاگ معلم مطهر پاره تن امام

  1. باسلام اگردر منطقه شما ازمون برگزار شده و نمونه سوالات ازمون دارید لطفا در سایت بگذارید باتشکر


    سلام بزرگوار
    دنبال نمونه سوال بودم که بزارم اما متاسفانه نشد و نیافتم
    حلال کنید
    التماس دعا

  2. باسلامو عرض خسته نباشید خدمت مدیر محتزن سایت
    لطفا در صورت امکان نمونه سوالات دوره ی نهضت های اسلامی رو تو سایت قرار بدین
    با تشکر

گذاشتن پاسخ

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ERROR: si-captcha.php plugin: GD image support not detected in PHP!

Contact your web host and ask them to enable GD image support for PHP.

ERROR: si-captcha.php plugin: imagepng function not detected in PHP!

Contact your web host and ask them to enable imagepng for PHP.

برای درج شکلک روی شکلک مورد نظر کلیک کنید

SmileBig SmileGrinLaughFrownBig FrownCryNeutralWinkKissRazzChicCoolAngryReally AngryConfusedQuestionThinkingPainShockYesNoLOLSillyBeautyLashesCuteShyBlushKissedIn LoveDroolGiggleSnickerHeh!SmirkWiltWeepIDKStruggleSide FrownDazedHypnotizedSweatEek!Roll EyesSarcasmDisdainSmugMoney MouthFoot in MouthShut MouthQuietShameBeat UpMeanEvil GrinGrit TeethShoutPissed OffReally PissedMad RazzDrunken RazzSickYawnSleepyDanceClapJumpHandshakeHigh FiveHug LeftHug RightKiss BlowKissingByeGo AwayCall MeOn the PhoneSecretMeetingWavingStopTime OutTalk to the HandLoserLyingDOH!Fingers CrossedWaitingSuspenseTremblePrayWorshipStarvingEatVictoryCurseAlienAngelClownCowboyCyclopsDevilDoctorFemale FighterMale FighterMohawkMusicNerdPartyPirateSkywalkerSnowmanSoldierVampireZombie KillerGhostSkeletonBunnyCatCat 2ChickChickenChicken 2CowCow 2DogDog 2DuckGoatHippoKoalaLionMonkeyMonkey 2MousePandaPigPig 2SheepSheep 2ReindeerSnailTigerTurtleBeerDrinkLiquorCoffeeCakePizzaWatermelonBowlPlateCanFemaleMaleHeartBroken HeartRoseDead RosePeaceYin YangUS FlagMoonStarSunCloudyRainThunderUmbrellaRainbowMusic NoteAirplaneCarIslandAnnouncebrbMailCellPhoneCameraFilmTVClockLampSearchCoinsComputerConsolePresentSoccerCloverPumpkinBombHammerKnifeHandcuffsPillPoopCigarette

Amuzgar